Van meten naar weten: nieuwe technieken bij monumententoezicht

Deze vraag stond centraal bij de jaarlijkse bijeenkomst van het Platform Monumententoezicht, het initiatief van Stichting ERM in samenwerking met de Federatie Grote Monumentengemeenten en de Vereniging Bouw- en Woningtoezicht Nederland.

ERM-directeur Christian Braak heette de erfgoedambtenaren en gemeentelijke toezichthouders welkom, en ging kort in op de initiatieven die ERM ontplooit rond bevordering van kwaliteit bij onderhoud en restauraties in de erfgoedsector. ERM vervult daarbij vaak de rol als onafhankelijk verbinder van opdrachtgevers, opdrachtnemers, overheid en onderwijs. Braak: “Platform Monumententoezicht laat misschien wel het beste zien waar ERM voor staat: de verbinding tussen beleid en praktijk. Een belangrijke ontwikkeling dit jaar is dat restauratiekwaliteit nadrukkelijk is verankerd in de Bestuurlijke Afspraken Cultureel Erfgoed tussen het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het Interprovinciaal Overleg en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Dat is goed nieuws. Veel aandacht verdient de Arbeidsmarkt. Daarom werken wij momenteel verder aan het Actieplan Aanpak Arbeidsmarkt Restauratiesector, oftewel Samen, anders kan het niet. Concreet werkt het Projectteam een actieagenda uit die begin 2027 gereed moet zijn.”

Ook inhoudelijk blijven de ontwikkelingen doorgaan; er wordt volgens Braak gewerkt aan twee nieuwe richtlijnen die binnenkort in inspraak gaan. “De eerste betreft URL 2008 Verduurzamingsadvies monumenten. Deze nieuwe richtlijn gaat niet over de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen, maar over de kwaliteit van het advies dat daaraan voorafgaat. De tweede richtlijn betreft URL 4009 Installatieadvies gebouw-gebonden installaties. Deze richtlijn beschrijft welke kwaliteitseisen gelden voor installatieadviezen bij monumenten. Beide richtlijnen laten zien dat monumentenzorg meebeweegt met maatschappelijke ontwikkelingen, zonder haar kernwaarden uit het oog te verliezen.”

Wico Ankersmit, directeur van de vereniging Bouw- en woningtoezicht, heette de aanwezigen welkom namens de Vereniging Bouw- en Woningtoezicht, en gaf een inleiding op het onderwerp. “We zijn op weg van traditioneel toezicht naar datagedreven, gedigitaliseerd monumententoezicht”, aldus Ankersmit. “Dat is anders, en misschien ook best spannend om niet meer met plattegronden en fototoestel op pad te gaan, en zaken aan technologie over te laten. Maar de ontwikkelingen gaan snel en we zijn in Nederland nog niet ver. Ik was recent in Turkije, en ieder gebouw in Turkije is straks verplicht om een gevelplaat te hebben met een link naar het landelijke gebouwidentificatiesysteem. Daar zijn zaken als het complete bouwarchief en inspecties te vinden. In Nederland wordt al meer gewerkt met bijvoorbeeld drones. Je kunt vanuit de lucht zaken zien die vanaf de weg niet zichtbaar zijn.”

Samen met Joost Wijnen gaf Ankersmit vervolgens een presentatie over 3D scannen. “De mogelijkheden van 3D-scannen voor bouw- en woningtoezicht zijn legio”, aldus Wijnen. “Je kunt achteraf feitelijk nog een virtueel bezoek brengen aan een object, aan de hand van een fotorealistische simulatie zonder mensen erop. De techniek is vergelijkbaar met wat drones kunnen. Een drone kan vanuit de lucht betere beelden schieten, terwijl het voordeel van 3D-scannen is dat je het ook binnen kunt doen. Een combinatie van beiden is natuurlijk het meest ideaal. Als je de 3D-scans chronologisch met elkaar vergelijkt, kun je ook constructieve problemen signaleren.”

In de zaal heerste nog wel wat scepsis: als echte vervanging van een herhaalbezoek is een scan nog niet geschikt, zo vertelde een aanwezige monumentenwachter. Ook zijn er ethische kwesties omtrent de omgang met data, en zijn er dusdanig veel aanbieders van systemen dat het lastig is om een keuze te maken. Het blijkt een onderwerp waar we nog lang niet over uitgepraat zijn.

Vanuit de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed kwam Michiel Valkenburg een toelichting geven. Dit overheidsorgaan ziet toe op de toegankelijkheid van overheidsinformatie en op zorgvuldige omgang met erfgoed. “Binnen dat toezicht werken we met thema’s, die we langsgaan, zoals recent de thema’s langdurige droogte, groen erfgoed en strafrechtelijke handhaving”, aldus Valkenburg. “Daarbij kijken we naar de informatievoorziening, maar bijvoorbeeld ook naar het functioneren van van het interbestuurlijk toezicht. We monitoren, maar lichten ook voor en hebben op onze website verschillende handreikingen voor monumenteigenaars en monumentambtenaren. Rondom strafrechtelijke handhavingen kunnen we helpen bij de juiste aanvliegroute. Waaraan moet je als gemeente voldoen om een bouw te kunnen stilleggen? Onze inspectie brengt de informatie over dit soort onderwerpen samen.”

Tessel de Rooij van de Groene Grachten liet vervolgens zien op welke manier haar organisatie monumenteigenaren informeert, en hoe gemeenten daarbij aan kunnen sluiten. Zo is er een database van projecten die gedeeld wordt met monumenteigenaren en toezichthouders, een toolbox voor monumentambtenaren en een groene menukaart die voor elke gemeente gemaakt kan worden. Binnenkort volgt een uitbreiding voor niet-woonhuizen. De Rooij: “De juistheid van informatie is voor monumenteigenaren van groot belang. Voor heel veel mensen lijkt een gemeente één organisatie, maar er zijn binnen gemeenten veel verschillende afdelingen. Het is belangrijk dat er altijd hetzelfde verhaal verteld wordt, en zo’n toolbox kan daarbij helpen.”

Na een pauze was het tijd voor twee praktijkverhalen. Het eerste ging over constructieve veiligheid en instandhouding van monumenten in Rotterdam, en in het bijzonder twee iconen: de Euromast uit 1958 en – hoe kan het ook anders – Stadion de Kuip uit 1937. Freek van der Honing, die al jarenlang inspecties uitvoert, en Dick Bezemer, constructeur namens de gemeente gingen in op beide casussen. Van der Honing en Bezemer zijn allebei ook actief voor het COBC: het centraal overleg bouwconstructies.

Belangrijk bij de Kuip is de constante monitoring van constructieve veiligheid, omdat het een monumentaal stadion betreft waar meer dan 50.000 bezoekers welkom zijn. De introductie van een tweede draagweg in de jaren ’90 van de vorige eeuw was een mijlpaal. Daarmee wordt voorkomen dat een incident in een enkel constructieonderdeel een vervolginstorting kan veroorzaken. Volgens Dick Bezemer is er steeds meer aandacht voor constructies van monumenten. Bezemer: “Gebouwen waar meer dan 5000 mensen samen komen vallen onder de inspectieplicht. Bij de Kuip vindt regelmatige controle plaats met een hoogwerker en een loopwagen op de dakrand, waarbij gekeken wordt naar staal en beton. We letten vooral op uitwendige beschadigingen en deformaties.”

De tweede casus is de Euromast, een ander bekend monument uit 1958. Afgelopen jaren werd het icoon gerestaureerd, terwijl in de tientallen jaren daarvoor geen reguliere onderhoudscyclus bestond. “De nieuwe eigenaar heeft eerst heel serieus gekeken naar aspecten als veiligheid en constructie. De wens voor groot onderhoud was duidelijk, maar daarbij moest ook het wiel opnieuw uitgevonden worden: hoe kom je op een goede manier onder zo’n kraaienest? Er is uiteindelijk een plateau gebouwd onder het uitzichtpunt, van waar de Euromast helemaal onder handen genomen is. Ook vanuit zo’n werkplateau blijft het spannend werk, voor mensen zonder hoogtevrees.” Van der Honing en Bezemer sloten af met de open uitnodiging om bij constructieve vragen contact op te nemen met het Centraal overleg Bouwconstructies (COBC), dat overal in Nederland actief is.

De laatste presentatie ging over handhaving, en wel rondom de bekende casus van het Huis Ivicke in Wassenaar. Door een beruchte pandjesbaas werd dit monument in Wassenaar jarenlang aan zijn lot overgelaten, met ernstig verval tot gevolg. Marielle Hendriks van Erfgoedhuis Zuid Holland, en Monumentenwacht Zuid-Holland, liet zien dat je als gemeente zeker kunt ingrijpen. “Wassenaar is in dit verhaal de held, en in het bijzonder Carla Scheffer, beleidsadviseur voor de gemeente die nooit heeft opgegeven.” Het pand, gebouwd in 1913, kreeg vanaf 2011 te maken met eindeloos juridisch getouwtrek, leidend tot een gemeente die uiteindelijk de regie pakte om het te redden van een ondergang. Hendriks: “Het pand was er slecht aan toe en er was ook geen vertrouwen dat de eigenaar er iets mee ging doen, gezien zijn reputatie. Tussendoor werd het gekraakt, deels vanuit woningnood maar ook ten behoeve van bescherming van het pand. De gemeente heeft de leiding genomen en de broodnodige werkzaamheden laten uitvoeren.”

De Monumentenwacht heeft in totaal 9 inspecties uitgevoed die in de rechtzaal zijn gebruikt om objectief en onafhankelijk aan te tonen dat de eigenaar zijn woord niet hield voor wat betreft het wind- en waterdicht maken van het pand. Dankzij die feitelijke data kon de rechter zijn gerechtelijke uitspraak ten faveure van Wassenaar uitspreken.

Hendriks: “Uiteindelijk heeft de rechter in april 2025 definitief uitspraak gedaan dat alle kosten, die opliepen tot een miljoen euro, proportioneel en dus vorderbaar waren. Deze casus biedt een precedent, het laat zien dat gemeentes meer kunnen afdwingen dan alleen het wind- en waterdicht maken.”

Na een ronde vragen door de zaal, onder andere van ambtenaren die ook te maken hebben met slecht onderhouden monumenten, sloot Patricia de Vries van ERM de sessie af. De volgende bijeenkomst van Platform Monumententoezicht is in 2027. De Vries: “Mooi om te zien dat er naast deze bijeenkomsten binnen de groep ook voortdurend uitwisselingen plaatsvinden.”