ERM ontvangt D66-Kamerlid Heera Dijk in Delft

“Erfgoed is overal om ons heen: in monumenten, gebouwen, tradities en gebruiken. Juist die veelzijdigheid maakt het thema zo waardevol. Daarom ga ik graag op werkbezoek, om niet alleen over erfgoed te spreken, maar ook te zien wat het in de praktijk betekent”, aldus een enthousiaste Heera Dijk. Het bezoek sloot nauw aan bij de belangstelling die zij de afgelopen maanden heeft ontwikkeld voor het erfgoeddossier. Als voormalig gemeenteraadslid in Delft is zij bekend met het erfgoed in de stad en de restauratieopgaven die daarbij spelen. Sinds haar entree in de Tweede Kamer heeft zij zich verder verdiept in de betekenis van erfgoed voor Nederland.

Het werkbezoek werd georganiseerd door ERM en bood een inkijk in de praktijk van een van de complexe restauratieprojecten van dit moment. Die praktijk vormde tegelijkertijd de aanleiding voor een breder gesprek over de toekomst van de restauratiesector. Tijdens het bezoek werd gesproken over de restauratie van monumentale gebouwen, verduurzamingsopgaven, toegankelijkheid en de uitdagingen waarmee de sector dagelijks wordt geconfronteerd.

Rondleiding door het restauratieproject
Tijdens de rondleiding werd aan de hand van de werkzaamheden in Delft zichtbaar wat er komt kijken bij een omvangrijke restauratie. Het monumentale complex bestaat uit meerdere bouwdelen uit verschillende perioden, waarvan de oudste onderdelen teruggaan tot de dertiende eeuw. De restauratie omvat onder meer een nieuwe entree, verbeterde toegankelijkheid, verduurzamingsmaatregelen, nieuwe installaties en omvangrijke restauratiewerkzaamheden aan gevels, daken en historische constructies.

Volgens Wim van der Maas, voorzitter van ERM, laat een dergelijk restauratieproject goed zien dat er meer nodig is dan technisch vakmanschap. “Een monument restaureren is veel meer dan alleen herstel. Het vraagt om vakmanschap, historisch besef, technisch inzicht en samenwerking tussen vele disciplines. Juist daarom is het belangrijk dat politici en bestuurders met eigen ogen zien hoe deze projecten in de praktijk functioneren.”

Heera Dijk gaf aan verrast te zijn door de omvang en veelzijdigheid van het erfgoeddossier. Tegelijkertijd constateerde ze dat de restauratieopgaven waarvoor veel monumenten staan groter zijn dan vaak wordt gedacht. “Ik was verbaasd toen ik mij in het onderwerp verdiepte dat de Tweede Kamer maar één keer per jaar spreekt over erfgoed. Het zijn belangrijke maatschappelijke opgaven die voortdurende aandacht verdienen. Uiteindelijk gaat het om de verhalen die we willen doorgeven aan toekomstige generaties.”

Een belangrijk gespreksonderwerp was de wijze waarop complexe restauratieprojecten worden georganiseerd. Bij grote restauratieprojecten is sprake van langdurige samenwerking. Daar is wederzijds vertrouwen nodig tussen opdrachtgevers, ontwerpers, bestuurders en uitvoerende partijen.

Jeroen Wienbelt, bestuurslid van ERM en directeur van Burgy Bouwbedrijf, stond stil bij het principe van bouwen in vertrouwen. Wienbelt: “Het werken met een bouwteam draagt enorm bij aan een effectieve voortgang van een restauratieproject. In het begin investeer je in elkaar en in elkaars positie, maar die investering betaalt zich later terug. Je begrijpt elkaar beter en krijgt meer inzicht in de afwegingen die worden gemaakt. Goed opdrachtgeverschap verdient daarbij veel aandacht. Het kan niet zo zijn dat alle verantwoordelijkheid bij de uitvoerende partijen ligt. Het gaat om gelijkwaardigheid en een goede balans in kennis. Als alle schakels in de keten zich aan elkaar kunnen meten, kun je bouwen in vertrouwen.”

De aanwezigen benadrukten dat restauratieprojecten zich onderscheiden van reguliere bouwprojecten. Historische gebouwen geven hun geheimen niet altijd direct prijs. Tijdens de uitvoering worden regelmatig nieuwe inzichten ontdekt, waardoor flexibiliteit noodzakelijk is.

“Bij restauratie ben je voortdurend aan het pionieren. Juist daarom is het belangrijk dat bestuurders, opdrachtgevers en volksvertegenwoordigers begrijpen dat niet alles vooraf volledig vaststaat. Goede restauratie vraagt om vertrouwen, kennis en de bereidheid om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen”, aldus Wienbelt.

Dijk herkende deze boodschap vanuit haar betrokkenheid bij de renovatie van het Binnenhof. Als lid van de Bouwbegeleidingscommissie van de Tweede Kamer houdt zij zich bezig met de renovatie en restauratie van het parlementaire complex.

Verborgen arbeidsmarktcrisis
Een tweede belangrijk gespreksonderwerp was de groeiende arbeidsmarktproblematiek binnen de restauratiesector, dat door ERM wordt geagendeerd. Paul Sikkema, marktonderzoeker en communicatiestrateeg, presenteerde de resultaten van de landelijke arbeidsmarktverkenning en het actieplan Samen, anders kan het niet. Daaruit blijkt dat de sector kampt met een structureel tekort aan vakmensen.

Sikkema: “Wat opviel is dat de tekorten niet alleen bij het restauratiewerk zelf nijpend zijn, maar ook bij projectleiders, restauratiearchitecten, toezichthouders en monumentenambtenaren. De instroom vanuit de reguliere opleidingen is nagenoeg opgedroogd. Het wordt steeds moeilijker om projecten tot uitvoering te brengen en de restauratiekwaliteit staat onder druk.” De gevolgen van het tekort zijn inmiddels zichtbaar. Doorlooptijden lopen op, specialistische kennis verdwijnt door pensionering en de druk op de resterende professionals neemt toe.

Volgens Sikkema is het tijd om van onderzoek naar uitvoering te gaan. “Onderzoeken zijn er genoeg; nu is het tijd voor gezamenlijke actie. Aan alle kanten zien we verschraling. Veel daarvan blijft onzichtbaar. Vandaar de term ‘onzichtbare restauratiecrisis’. Tegelijk dreigt een situatie waarin alleen grotere bedrijven, die zelf kunnen opleiden, voldoende expertise kunnen behouden.”

ERM is in een coördinerende rol druk bezig de aanbevelingen uit het onderzoek op te pakken. Volgens Christian Braak, directeur van ERM, is dit ook noodzakelijk, want uiteindelijk staat ook de kwaliteit van het erfgoed onder druk.

“Veel mensen realiseren zich niet dat achter iedere restauratie een enorme hoeveelheid specialistische kennis schuilgaat. Wanneer we er niet in slagen nieuwe generaties op te leiden, komt niet alleen de uitvoering van projecten onder druk te staan, maar uiteindelijk ook de kwaliteit van ons erfgoed”, aldus Braak.

Een eerste stap is het opzetten van sectorbrede regie en samenwerking met financiële ondersteuning van het ministerie van OCW. Daarnaast wordt gewerkt aan een concrete Actieagenda Aanpak Arbeidsmarkt Restauratiesector 2027-2030, die begin volgend jaar samen met de sector zal worden gepresenteerd.

Dijk is erg geïnteresseerd in de vervolgstappen; zij zal het met interesse en betrokkenheid gaan volgen.

Tijdens het werkbezoek werd eveneens stilgestaan bij de rol van ERM als onafhankelijke kwaliteitsorganisatie binnen de monumentenzorg. ERM ontwikkelt samen met monumenteigenaren, overheden, uitvoerende partijen, architecten en andere deskundigen de richtlijnen die worden gebruikt voor onderhoud, restauratie en verduurzaming van monumenten in Nederland.

Karlijn de Wild, bestuurslid van ERM en werkzaam bij Rothuizen Architecten, benadrukte dat goede restauratie niet uitsluitend afhankelijk is van financiële middelen. “Deskundig opdrachtgeverschap, voldoende kennis bij overheden, kwalitatieve vergunningverlening en goed onderwijs zijn minstens zo belangrijk voor het behoud van ons erfgoed. Een sterke kennisinfrastructuur dus.”

Een laatste onderwerp tijdens het gesprek was de wijze waarop restauratieprojecten in de media en het publieke debat worden besproken. Volgens de aanwezigen ligt de aandacht vaak op kostenstijgingen of vertragingen, terwijl veel minder aandacht uitgaat naar de historische betekenis, maatschappelijke waarde en specialistische kennis die met restauratie gemoeid zijn.

Dijk onderschreef het belang van goede communicatie en meer aandacht voor het opleiden van vakmensen met specialistische vaardigheden.

“Mensen meenemen in het verhaal achter een monument, maar ook het goed in beeld brengen van de complexiteit van de restauratie en het maatwerk bij verduurzaming van erfgoed is minstens zo belangrijk als praten over budgetten. Als je begrijpt wat er op het spel staat en welke expertise hierbij noodzakelijk is, begrijp je ook waarom deze investeringen noodzakelijk zijn.”

Het werkbezoek bood daarmee niet alleen een kennismaking met een omvangrijk restauratieproject en het werk van ERM, maar ook een bredere verkenning van de uitdagingen én kansen van de Nederlandse restauratiesector.

De gezamenlijke conclusie van de dag was helder: Nederland beschikt over een unieke erfgoedsector met een enorme hoeveelheid kennis en vakmanschap. Om die kwaliteit ook voor toekomstige generaties te behouden, zijn investeringen nodig in mensen, kennis, samenwerking, goed opdrachtgeverschap en vertrouwen.

Foto hieronder van links naar rechts: Wim van der Maas (ERM), Dennis (Burgy), Christian Braak (ERM), Jeroen Wienbelt (ERM/Burgy), Heera Dijk (Tweede Kamer), Erwin (Burgy), Karlijn de Wild (ERM / Rothuizen), Sergei (Burgy), Paul Sikkema (ERM)